Trước khi về Thiên Đức, Chương đến làng Hiệp Sơn vào buổi chiều tà, không kèn trống rộn ràng, chỉ có trăm nữ binh cận vệ theo sau. Trần Công Tích, người ở An Sơn Phủ gần đó, không hề hay biết. Mặc dù vùng đất mới chiếm được dân tình thuần hậu, Chương vẫn không muốn binh sĩ phải vất vả canh giữ.

Quân đến cổng làng Hiệp Sơn đã thấy các bậc cao niên trong làng y phục tề chỉnh, đầu vấn khăn đỏ chia làm hai hàng tả hữu đón chào, khiến Chương không khỏi ngạc nhiên. Khi hỏi ra, mới hay Trần Công Tích từng tiết lộ Vạn Thắng vương có ý định viếng thăm Phạm tiên sinh. Các bậc cao niên làng Hiệp Sơn nghe đồn rằng quân cận vệ của Vạn Thắng vương đều là nữ binh, vận y phục lụa vàng, đầu chít khăn vàng, thắt lưng vải đỏ, chân đi hài cói. Chính vì thế, khi nữ binh tiền trạm dò hỏi, dân làng đã chắc mẩm là Vương đến.

Dù chẳng muốn, Chương vẫn phải chờ các cụ cao niên hành lễ xong xuôi mới nói:

– Thưa các cụ, ta đến thăm Phạm tiên sinh chẳng báo trước mà các cụ làng ta đón tiếp long trọng thế này thật khiến ta vô cùng vui mừng. Cổ nhân dạy kính lão đắc thọ, trước hết, ta cảm tạ các cụ, kính chúc các cụ mạnh khỏe. Sau là, ta mong rằng lần tới viếng thăm làng, các cụ hãy đón tiếp ta như con cháu về nhà, chứ đừng hành lễ quân thần như thế. Thần phi của ta vốn là người Hải Đông, ta coi Hải Đông là quê hương. Nay mới đuổi được Lê Hoan, việc công còn nhiều bề bộn, mong các cụ sẽ cùng chung s��c giúp đỡ.

Kế đó, Chương ban tặng làng Hiệp Sơn 20 nén vàng, biếu mỗi cụ cao niên một tiền. Mâm xôi gà cùng bánh trái do dân làng dâng lên, Chương đều vui vẻ nhận lấy, đứng tại chỗ nếm thử vài miếng tượng trưng. Người hỏi han dăm ba câu, rồi sai nữ binh đem tất cả đồ lễ phân phát lại cho dân làng, đặc biệt là đám trẻ nhỏ.

Chỉ có chừng mươi nữ binh theo Chương đến nhà Phạm Sư Mạnh. Cảnh nhà đơn sơ, Phạm Sư Mạnh điềm nhiên ngồi đọc sách trên chõng tre đặt giữa sân đất nện. Mãi đến khi Chương bước vào cổng, Sư Mạnh mới vội xỏ dép, hớn hở chạy ra khom lưng mời khách. Chương ngồi trên chõng, liếc qua cuốn sách Phạm Sư Mạnh đang đọc nhưng chẳng hiểu gì. Phạm Sư Mạnh đem pha trà, rồi dẫn thê tử ra bái chào. Chương xoa đầu bốn đứa con của Sư Mạnh, thấy đứa nào đứa nấy mặt mày cũng sáng láng, đứa lớn nhất là con trai, vừa tròn 14 tuổi. Người khen vài câu xã giao, cho mỗi đứa một tiền, rồi dặn dò vài điều vô thưởng vô phạt, cốt làm ra vẻ quan tâm lắm.

– Ta nghe Trần công tử nói về Phạm tiên sinh rất nhiều, nay gặp tiên sinh quả đúng như lời đồn. Tiên sinh là thầy của các vương tôn công tử Hải Đông, cớ sao cảnh nhà vẫn còn đơn sơ đến thế?

– Bẩm Vương! Phạm mỗ chỉ là thầy đồ nơi thôn dã, được các vị đại nhân quý phủ tin yêu gửi gắm con cái đến học dăm ba chữ lận lưng. Một thầy đồ nơi thôn dã như mỗ mà nuôi bốn con khôn lớn đã là một điều may mắn rồi.

– Ta được nghe tiên sinh từng đỗ Thái học sinh tiền triều nhưng cáo quan về quê dạy học nên ta lấy làm khâm phục lắm. – Chương nhoẻn miệng cười. – Không giấu gì tiên sinh, Thiên Đức đang khát khao nhân tài. Ta đến gặp tiên sinh, ngoài việc thăm hỏi, còn là để mời tiên sinh ra giúp sức.

Phạm Sư Mạnh chắp tay vái tạ, nói:

– Vương có ý như vậy, Phạm mỗ nghe mà vui trong lòng, ngặt nỗi Phạm mỗ chỉ là một anh đồ dạy chữ nơi thôn dã, với tài hèn sức mọn, e rằng sẽ phụ lòng Vương.

Chương nhấp một ngụm trà, đứng dậy chắp tay sau lưng đi quanh sân ngắm nghía một lượt. Phạm Sư Mạnh chắp tay theo hầu. Lát sau, khi trở lại chõng, Chương mới hỏi:

– Phạm tiên sinh dạy chữ để làm gì?

Phạm Sư Mạnh nhất thời chưa thể đoán được ẩn ý của Chương nhưng cũng đáp:

– Phạm mỗ cho rằng biết chữ, đọc sách để thông làu kinh sử, học được tài năng tiền nhân truyền lại, để thêm hiểu biết luân lý, phân biệt lẽ phải trái.

– Và…

– Nếu theo đường khoa cử mà đỗ đạt, đem tài hèn sức mọn phò vua giúp nước.

– Nước chia năm xẻ bảy đâu còn vua để khuông phò. – Chương cười.

– Dạ bẩm Vương, chưa có khác với không có.

Chương cầm cuốn sách Phạm Sư Mạnh đang đọc, hờ hững lật giở vài trang rồi đặt lại chỗ cũ, đoạn hỏi sách gì. Phạm Sư Mạnh đáp:

– Thưa Vương, là Tam tự kinh.

– Sách vỡ lòng dành cho người học Hán tự sao?

– Bẩm đúng ạ.

Chương trầm ngâm một lát rồi nói:

– Ta không biết Hán tự song Thần phi của ta, người vốn là nữ nhân ở thôn Thủy Đường, có nói rằng cuốn sách này mới mở đầu đã dạy “Nhân chi sơ tính bổn thiện, tính tương cận tập tương viễn”, có đúng vậy chăng?

Phạm Sư Mạnh bẩm đúng, Chương nói tiếp:

– Lời này rất đúng nhưng con trẻ còn nhỏ dại mà đã phải học triết lý uyên thâm như vậy liệu có thấm thía? Cũng có người dạy “Nhân chi sơ tính bổn ác, lý tính hậu lai tập đắc” cũng đúng. Theo ta, học phải đi đôi với hành mới mong mau tiến bộ. Học chữ nghĩa hay làm bất cứ điều gì cũng phải có mục đích rõ ràng ngay từ đầu, phải không?

Phạm Sư Mạnh đồng tình, Chương lại nói:

– Cuốn sách này vốn của người Hoa quốc, một dân tộc vốn rất giỏi giang. Vậy cho ta hỏi, sách sử mà tiên sinh vẫn dạy cho học trò, là sách sử của ai? Chẳng lẽ là sử Vạn Xuân ư?

Phạm Sư Mạnh chợt tỏ ra lúng túng, Chương bồi thêm:

– Ta thấy thật vô lý làm sao, chúng ta, con dân Vạn Xuân, đã được tiên vương dựng cờ khởi nghĩa, đánh đuổi người Hoa quốc để gây dựng nên đất nước này. Bây giờ con cháu vẫn cứ học điển tích, văn chương, suy nghĩ, nói năng theo người Hoa quốc thì có nghĩa lý gì? Dân ta mà chẳng biết sử ta, điều này hẳn Phạm tiên sinh còn rõ hơn ta nhiều.

– Bẩm Vương, điều Vương nói, Phạm mỗ thực sự thấu hiểu, song Phạm mỗ chỉ là một thầy đồ nơi thôn dã mà thôi.

Chương ngắt lời Phạm Sư Mạnh:

– Phạm tiên sinh đỗ Thái học sinh, ta không biết có bao nhiêu người đỗ chức ấy, chỉ nghe Thần phi từng nói người đỗ Thái học sinh chữ nghĩa đầy một bụng, học sâu biết rộng. Ta thấy vậy chẳng sai nhưng cũng chưa hẳn đã đúng. Tiên sinh chán cảnh quan trường mà về quê dạy chữ cũng chẳng sai, ai cũng có quyền lựa chọn. Dạy sử Hoa quốc cũng không sai, nhưng lại chưa thực sự đúng. Tiên sinh ắt hẳn từng nghĩ đến điều ta nói, song chưa thực hiện, hoặc chưa có cơ hội, hoặc giả cũng chẳng thể làm, thì điều đó cũng chẳng sai. Một cánh én đâu thể làm nên cả mùa xuân.

Đoạn Chương thong thả bước ra bờ ao trước nhà Phạm Sư Mạnh, chỉ xuống ao hỏi:

– Dưới ao có gì?

– Dạ bẩm… có nước ạ!

Chương khẽ nhún vai, cúi xuống nhặt một hòn đất, giơ ra trước mặt Phạm Sư Mạnh, rồi hỏi. Mạnh đáp:

– Dạ… là đất thưa Vương.

Chương thả hòn đất xuống ao và nói:

– Phạm tiên sinh thấy những vòng tròn chứ?

– Thưa Vương, dạ có thấy ạ.

Chương thở dài:

– Đây là nước, ai cũng thấy nước. Kia là đất, ai cũng thấy đất. Nhưng khi ném đất xuống nước, đất sẽ tan vào nước.

Chương lại cúi xuống vơ thêm một nắm đất thả xuống ao, nói đầy ngụ ý:

– Nhiều hòn đất nhỏ gộp lại, e rằng còn tạo nên làn sóng lớn hơn một hòn đất to. Đất này của người Vạn Xuân, nước này cũng của người Vạn Xuân. Người học Hán tự dẫu có bao nhiêu cuốn sách trong tay chăng nữa? Học hết luân lý ở đời, mà chẳng thể thi cử, chẳng thể đem tài giúp nước, thì học làm gì? Để bình thơ sao? Để viết câu đối ngày Tết ư? Ta thiết nghĩ, việc ấy tuy không sai, nhưng quả là tiếc thay cho chí làm trai còn cỏn con.

Đoạn Chương ngẩng đầu nhìn trời, trầm ngâm nói:

– Phạm tiên sinh hãy ngừng dạy thứ chữ ấy cho môn đệ, đừng dạy họ những điển cố điển tích ấy làm gì. Đất Vạn Xuân này anh hùng nhiều như sao sa trên trời, hãy viết về họ, tìm hiểu về họ, rồi truyền lại cho đời sau. Giờ cũng đã muộn rồi, ta phải trở về thành. Hẹn tiên sinh lần tới ta lại cùng đàm đạo thêm.

Khi tiễn Chương ra đến gần cổng, Phạm Sư Mạnh bỗng quỳ xuống, thưa rằng:

– Mong Vương xá tội, Sư Mạnh biết ngài tới mà không dám ra đón tiếp.

Chương đỡ ông dậy, cười mà rằng:

– Ta chưa phải là Vương của đất này, chỉ là một vị khách đến chơi nhà mà thôi. Phạm tiên sinh chẳng cần bận tâm, hãy ngẫm kỹ lời ta nói. Ta không ép uổng, nếu đã nghĩ thông suốt, hãy đến tìm ta.

Trên đường hồi thành, Chương tủm tỉm cười một mình.

Phạm Sư Mạnh chong đèn suốt đêm, bồn chồn hết ra lại vào, mãi đến gần sáng mới hiểu ẩn ý của Chương. Chương ví mình như hòn đất lớn, còn những người như Mạnh thì như hòn đất nhỏ, trăm người nghìn người hợp sức lại chẳng phải sẽ tạo nên biển rộng hay sao? Mạnh lầm bầm một mình:

– Nghe đồn Vương không biết chữ nghĩa, cầm quân đánh trận như thần, khiến ta cứ ngỡ người chỉ là một bậc võ tướng. Nào ngờ, Vương lại có nhiều thâm ý đến vậy. Xưa nay anh hùng trong thiên hạ đều giỏi binh đao, mưu sĩ thường lắm kế hiểm. Nay bên cạnh Vương không thấy bóng mưu sĩ nào, mà toàn là võ tướng. Chẳng lẽ ngài không cần mưu sĩ ư? Nguyễn Bình Khiêm từng nói đất Vạn Xuân sẽ sớm về tay họ Mạc, lúc ấy ta còn bán tín bán nghi. Nhưng nay gặp Vương, quả thực thấy người khác hẳn người thường. Nếu Vương thực lòng vì dân vì nước, chứ không phải vì tranh bá xưng hùng, thì thật đáng để ta dốc lòng phò tá.

Ngày hôm sau, Phạm Sư Mạnh đến An Sơn phủ nhờ môn đệ Trần Công Tích tiến cử với Vạn Thắng vương. Trần Công Tích lấy làm mừng rỡ, vội dẫn thầy đến thành Kinh Môn để tham kiến Vạn Thắng vương.

Phạm Sư Mạnh sau đó đã dẫn vợ con về phủ Thiên Đức theo Chương. Môn đệ của Phạm Sư Mạnh, trong đó có cả Trần Công Tích, cũng có hơn hai chục người đều theo về cả thảy.

Đối với Chương, việc chiếm được thành Kinh Môn chẳng vui bằng việc thu nạp thêm nhân sĩ.

Chương trở về, trong lòng vẫn không khỏi thắc mắc người tên Nguyễn Bình Khiêm là ai mà đôi ba lần từng nghe tả hữu nhắc đến. Chỉ biết người ấy quê Hải Đông, còn việc người ấy cư ngụ ở đâu thì thật chẳng ai hay biết.

Bản văn được cải biên này thuộc quyền sở hữu của truyen.free.